рдЖрдЬ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдПрдХ рдЕрджृрд╢्рдп рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рд╣ै। рд╣рдо рдЬिрдо рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдлрд▓ рдЦा рд░рд╣े рд╣ैं, рд╣рд░ी рд╕рдм्рдЬिрдпां рдЦा рд░рд╣े рд╣ैं, рдлिрд░ рднी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдХैंрд╕рд░, рдбाрдпрдмिрдЯीрдЬ, рд╣ाрд░्рдоोрдирд▓ рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдФрд░ рдХिрдбрдиी рдлेрд▓िрдпрд░ рдХे рдорд░ीрдЬों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣рд░ рджिрди рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
- ЁЯдФ рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рдХрднी рд╕ोрдЪा рд╣ै рдХि рдРрд╕ा рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै?
рдХाрд░рдг рд╣рдоाрд░ी рдеाрд▓ी рдоें рд╣ै। рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХे рдмाрдж рдЬ्рдпाрджा рдкैрджाрд╡ाрд░ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЦेрддों рдоें рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрджों (Urea, DAP) рдФрд░ рдЬрд╣рд░ीрд▓े рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों (Pesticides) рдХा рдЬो рдЬрд╣рд░ рдШोрд▓ा рдЧрдпा, рд╡рд╣ рдЕрдм рд╣рдоाрд░ी рдирд╕ों рдоें рдмрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (WHO) рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдХैंрд╕рд░ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдПрдЬेंрд╕िрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднोрдЬрди рдоें рдоौрдЬूрдж рдкेрд╕्рдЯिрд╕ाрдЗрдб्рд╕ рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдоाрдирд╡ рдХोрд╢िрдХाрдУं (Human Cells) рдХे DNA рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрдХрд░ рдХैंрд╕рд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдХाрд░рдг рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं।
рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдЬрд╣рд░ рдХो рд░ोрдХрдиे рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдХृрддि рдиे рдХрдЪрд░े рдХा рдХोрдИ рдХॉрди्рд╕ेрдк्рдЯ рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा; рдЬिрд╕े рд╣рдо 'рдХिрдЪрди рд╡ेрд╕्рдЯ' рд╕рдордЭрдХрд░ рдлेंрдХ рджेрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें **'рдХाрд▓ा рд╕ोрдиा' (Black Gold)** рд╣ै।
рдЖрдЬ рдХे рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЧाрдЗрдб рдоें рд╣рдо рдЬाрдиेंрдЧे рдХि рдШрд░ рдХे рдХрдЪрд░े рд╕े рд╣рд░ рдлрд╕рд▓, рд╕рдм्рдЬी рдФрд░ рдкौрдзे рдХे рд▓िрдП рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмेрд╣рддрд░ीрди рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж (Organic Compost) рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдХैрд╕े рдмрдиाрдИ рдЬाрдП।
ЁЯСН рд╡िрд╖рдп рд╕ूрдЪी (Quick Navigation)
1. рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рдХैंрд╕рд░ рдХा рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз
2. рдЦाрдж рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди: рдХाрд░्рдмрди рдФрд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдХा рд╕ंрддुрд▓рди (C:N Ratio)
3. рдХ्рдпा рдбाрд▓ें рдФрд░ рдХ्рдпा рднूрд▓рдХрд░ рднी рди рдбाрд▓ें? (Raw Material Matrix)
4. рд╕्рдЯेрдк-рдмाрдп-рд╕्рдЯेрдк рдЧाрдЗрдб: рдШрд░ рдкрд░ рдЦाрдж рдмрдиाрдиे рдХा 'рд▓рд╕ाрдЧ्рдиा рдоेрдердб'
5. рдЦाрдж рдХी рдЧрддि рддेрдЬ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ीрдХ्рд░ेрдЯ рдмाрдпो-рдмूрд╕्рдЯрд░्рд╕
6. рдЯ्рд░рдмрд▓рд╢ूрдЯिंрдЧ: рдмрджрдмू, рдХीрдб़े рдФрд░ рдлंрдЧрд╕ рд╕े рдХैрд╕े рдиिрдкрдЯें?
7. рдЕрдоृрдд рдЬрд▓ (Compost Tea): рд╣рд░ рдлрд╕рд▓ рдХे рд▓िрдП рдЯॉрдиिрдХ
8. рдлрд╕рд▓ рдФрд░ рдкौрдзों рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХा
9. рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрдХрд▓्рдк
1. рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рдХैंрд╕рд░ рдХा рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз
рдЬрдм рдкौрдзों рдХो рдпूрд░िрдпा рдФрд░ рдбीрдПрдкी рдЬैрд╕ी рд╕िंрдеेрдЯिрдХ рдЦाрдж рджी рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдкौрдзे рддेрдЬी рд╕े рдкाрдиी рд╕ोрдЦрдХрд░ рдмрдб़े рддो рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ (Micro-nutrients), рдПंрдЯीрдСрдХ्рд╕ीрдбेंрдЯ्рд╕ рдФрд░ рдлाрдЗрдмрд░ рдХी рднाрд░ी рдХрдоी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।
- рдиाрдЗрдЯ्рд░ेрдЯ рдХा рдЬрд╣рд░:
рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрджों рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдиाрдЗрдЯ्рд░ेрдЯ рднूрдЬрд▓ (Groundwater) рдФрд░ рд╕рдм्рдЬिрдпों рдоें рдЬрдоा рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдкेрдЯ рдоें рдЬाрдХрд░ 'рдХाрд░्рд╕िрдиोрдЬेрдиिрдХ рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрд╕ाрдоाрдЗрди' рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдкेрдЯ рдФрд░ рдЖंрддों рдХे рдХैंрд╕рд░ рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддा рд╣ै।
- рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдоृрдд рд╣ोрдиा:
рдХेрдоिрдХрд▓्рд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХेंрдЪुрдУं рдФрд░ рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬीрд╡ों (Microbes) рдХो рдоाрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдоृрдд рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЙрдкрдЬा рднोрдЬрди рдХेрд╡рд▓ рдкेрдЯ рднрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╢рд░ीрд░ рдХो рдкोрд╖рдг рдФрд░ рд░ोрдЧ-рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддा।
рдШрд░ рдкрд░ рдмрдиी рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рди рдХेрд╡рд▓ рдЖрдкрдХो рдХैंрд╕рд░ рдоुрдХ्рдд рднोрдЬрди рджेрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдмाрдпोрдо (Microbiome) рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
2. рдЦाрдж рдмрдиाрдиे рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди: C:N рдЕрдиुрдкाрдд (The Science of Composting)
рд╕рдлрд▓ рдЦाрдж рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рд░ॉрдХेрдЯ рд╕ाрдЗंрд╕ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд╕ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдПрдХ рд╕рд░рд▓ рдиिрдпрдо рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ै — **рдХाрд░्рдмрди рдФрд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдХा рд╕ंрддुрд▓рди**।
рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े, рдмेрд╣рддрд░ीрди рдЦाрдж рдХे рд▓िрдП **30:1** рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рдЪाрд╣िрдП:
*рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди (рд╣рд░ा рдХрдЪрд░ा / Green Waste):
рдпрд╣ рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдХो рдк्рд░ोрдЯीрди рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рджेрддा рд╣ै рддाрдХि рд╡े рдХрдЪрд░े рдХो рддेрдЬी рд╕े рддोрдб़ рд╕рдХें।
*рдХाрд░्рдмрди (рднूрд░ा рдХрдЪрд░ा / Brown Waste):
рдпрд╣ рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬीрд╡ों рдХो рдЬीрд╡рди рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЦाрдж рдоें рдмрджрдмू рдкैрджा рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХрддा рд╣ै рддрдеा рд╣рд╡ा рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ (Aeration) рдмрдиाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै।
> рд╕ुрдирд╣рд░ा рдиिрдпрдо (Golden Rule):
> 2 рд╣िрд╕्рд╕ा рд╕ूрдЦा (рднूрд░ा) рдХрдЪрд░ा + 1 рд╣िрд╕्рд╕ा рдЧीрд▓ा (рд╣рд░ा) рдХрдЪрд░ा = рдмिрдиा рдмрджрдмू рдХी рд╕ुрдкрд░-рдлाрд╕्рдЯ рдЦाрдж!
3. рдХ्рдпा рдбाрд▓ें рдФрд░ рдХ्рдпा рди рдбाрд▓ें?
рдоोрдмाрдЗрд▓ рдкрд░ рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓े рдкाрдардХों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд▓िрд╕्рдЯ рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै:
- рдХ्рдпा рдбाрд▓рдиा рд╣ै (Green & Brown Materials):
*рд╣рд░ा рдХрдЪрд░ा (Nitrogen):
рдЖрд▓ू-рдк्рдпाрдЬ-рд▓ौрдХी рдХे рдЫिрд▓рдХे, рд╕рдб़े рд╣ुрдП рдлрд▓, рд╣рд░ी рдкрдд्рддिрдпां, рдзुрд▓ी рд╣ुрдИ рдЪाрдпрдкрдд्рддी, рдХॉрдлी рдЧ्рд░ाрдЙंрдб्рд╕, рдХрдЯी рд╣ुрдИ рд╣рд░ी рдШाрд╕।
*рднूрд░ा рдХрдЪрд░ा (Carbon):
рд╕ूрдЦी рдкрдд्рддिрдпां, рдиाрд░िрдпрд▓ рдХा рд░ेрд╢ा (Coir), рдХाрд░्рдбрдмोрд░्рдб рдпा рдЕंрдбे рдХी рдХ्рд░ेрдЯ рдХे рдЫोрдЯे рдЯुрдХрдб़े, рд▓рдХрдб़ी рдХी рдЫीрд▓рди/рдмुрд░ाрджा, рд╕ाрджा рднूрд░ा рдХाрдЧрдЬ।
*рдХैрд▓्рд╢िрдпрдо рдмूрд╕्рдЯрд░:
рдЕंрдбों рдХे рдЫिрд▓рдХे (рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдкीрд╕рдХрд░ рдбाрд▓ें)।
- рдХ्рдпा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдбाрд▓рдиा рд╣ै (Strictly Prohibited):
* рдкрдХा рд╣ुрдЖ рддेрд▓, рдШी, рдорд╕ाрд▓ेрджाрд░ рдЧ्рд░ेрд╡ी (рдпрд╣ рдЪूрд╣ों рдФрд░ рдХीрдб़ों рдХो рдмुрд▓ाрддा рд╣ै)।
* рдоांрд╕, рдордЫрд▓ी, рд╣рдб्рдбिрдпां рдФрд░ рджूрдз рд╕े рдмрдиे рдЙрдд्рдкाрдж (рд╕рдб़рди рдФрд░ рджुрд░्рдЧंрдз рдкैрджा рдХрд░рддे рд╣ैं)।
* рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ, рдЪрдордХрджाрд░/рдк्рд░िंрдЯेрдб рдоैрдЧрдЬ़ीрди рдХे рдкрди्рдиे (рдЗрдирдоें рдХेрдоिрдХрд▓ рдбाрдИ рд╣ोрддी рд╣ै)।
* рдХुрдд्рддे рдпा рдмिрд▓्рд▓ी рдХा рдорд▓ (рдЗрдирдоें рдЦрддрд░рдиाрдХ рдкрд░рдЬीрд╡ी рд╣ोрддे рд╣ैं)।
* рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдЫिрдб़рдХे рд╣ुрдП рдпा рдЧंрднीрд░ рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рдкौрдзे।
4. рдШрд░ рдкрд░ рдЦाрдж рдмрдиाрдиे рдХा 'рд▓рд╕ाрдЧ्рдиा рдоेрдердб' (Step-by-Step)
рдпрд╣ рддрд░ीрдХा рдмाрд▓рдХрдиी рдЧाрд░्рдбрдирд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрдб़े рдЦेрдд рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрдиों рддрдХ, рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕्рдЯेрдк 1: рд╕рд╣ी рдХंрдЯेрдирд░ рдЪुрдиें
рдЖрдк 20 рд▓ीрдЯрд░ рдХी рдкुрд░ाрдиी рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдмाрд▓्рдЯी, рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдмрдб़ा рдордЯрдХा рдпा 200 рд▓ीрдЯрд░ рдХा рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдб्рд░рдо рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं।
* **рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ:** рдмрд░्рддрди рдХे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдФрд░ рдиीрдЪे рд╣рд╡ा рдХे рд▓िрдП 8-10 рдЫोрдЯे рдЫेрдж рдХрд░ें। рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫे рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдХो рдЬिंрджा рд░рдЦрддी рд╣ै; рд╣рд╡ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рддो рдЦाрдж рд╕рдб़ рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рдмрджрдмू рдЖрдПрдЧी।
рд╕्рдЯेрдк 2: рдб्рд░ेрдиेрдЬ рдФрд░ рдмेрд╕ рд▓ेрдпрд░ (рдкрд╣рд▓ी рдкрд░рдд)
рдмрд░्рддрди рдХे рд╕рдмрд╕े рдиीрдЪे 3 рд╕े 4 рдЗंрдЪ рд╕ूрдЦी рдкрдд्рддिрдпों, рд▓рдХрдб़ी рдХे рдмुрд░ाрджे рдпा рдЧрдд्рддे рдХे рдЯुрдХрдб़ों рдХी рдкрд░рдд рдмिрдЫाрдПं। рдпрд╣ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдирдоी рдХो рд╕ोрдЦ рд▓ेрдЧा।
рд╕्рдЯेрдк 3: рд╣рд░ी рдкрд░рдд (рдХिрдЪрди рд╡ेрд╕्рдЯ)
рд╕ूрдЦी рдкрд░рдд рдХे рдКрдкрд░ рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХा 2 рдЗंрдЪ рдЧीрд▓ा рдХिрдЪрди рд╡ेрд╕्рдЯ (рдЫिрд▓рдХे) рдлैрд▓ाрдПं।
рд╕्рдЯेрдк 4: рд▓рд╕ाрдЧ्рдиा рд▓ेрдпрд░िंрдЧ (Alternating Layers)
рдЕрдм рдЗрд╕ рдЧीрд▓े рдХрдЪрд░े рдХो рд╕ूрдЦी рдкрдд्рддिрдпों рдХी рдПрдХ рдкрд░рдд рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ 'рд╕ैंрдбрд╡िрдЪ' рдХी рддрд░рд╣ рдврдХ рджें।
* **рдЯिрдк:** рдХрднी рднी рдЧीрд▓े рдХрдЪрд░े рдХो рдЦुрд▓ा рди рдЫोрдб़ें। рдЕрдЧрд░ рдЧीрд▓ा рдХрдЪрд░ा рд╣рд╡ा рдХे рд╕ीрдзे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рд░рд╣ेрдЧा рддो рдордХ्рдЦिрдпां рдЕंрдбे рджेंрдЧी। рднूрд░ा рдХрдЪрд░ा рдЙрд╕े рд▓ॉрдХ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।
рд╕्рдЯेрдк 5: рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬीрд╡ों рдХा рддрдб़рдХा (Inoculation)
рд╣рд░ 3-4 рдкрд░рддों рдХे рдмाрдж 2 рдоुрдЯ्рдаी рдкुрд░ाрдиी рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рдпा рдкुрд░ाрдиी рдмрдиी рд╣ुрдИ рдЦाрдж рдКрдкрд░ рдЫिрдб़рдХें। рдпрд╣ рдЕрд░рдмों рдЕрдЪ्рдЫे рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдХा рдХाрдо рд╢ुрд░ू рдХрд░рд╡ा рджेрдЧा।
рд╕्рдЯेрдк 6: рдирдоी рдФрд░ рд╡ाрдпु рд╕ंрдЪाрд░ (Moisture & Air)
* рдЦाрдж рдоें рдирдоी рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ **рдиिрдЪोрдб़े рд╣ुрдП рдЧीрд▓े рд╕्рдкंрдЬ** рдЬैрд╕ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╣ाрде рдоें рдоुрдЯ्рдаी рдмांрдзрдиे рдкрд░ рдкाрдиी рдЯрдкрдХрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП, рдмрд╕ рдЧीрд▓ाрдкрди рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
* рд╣рд░ **10 рд╕े 15 рджिрдиों рдоें** рдПрдХ рдЦुрд░рдкी рдпा рдбंрдбे рдХी рдорджрдж рд╕े рдХрдЪрд░े рдХो рдКрдкрд░ рд╕े рдиीрдЪे рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЙрд▓рдЯ-рдкुрд▓рдЯ рджें।
5. рдХंрдкोрд╕्рдЯ рдПрдХ्рд╕ेрд▓ेрд░ेрдЯрд░: 60 рджिрди рдХी рдЦाрдж 35 рджिрди рдоें рдмрдиाрдПं
рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕ुрдкрд░рдлाрд╕्рдЯ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдкाрдЙрдбрд░ рдЦрд░ीрджрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдШрд░ рдХी рд░рд╕ोрдИ рдоें рд╣ी рдЬाрджू рдоौрдЬूрдж рд╣ै:
1. рдЦрдЯ्рдЯी рдЫाрдЫ рдФрд░ рдЧुрдб़ рдХा рдШोрд▓:
1 рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी рдоें 2 рдЪрдо्рдордЪ рдкुрд░ाрдиा рдЧुрдб़ рдФрд░ рдЖрдзा рдЧिрд▓ाрд╕ рдЦрдЯ्рдЯा рдордЯ्рдаा (рдЫाрдЫ) рдоिрд▓ाрдПं। рдЗрд╕े рд╣рдл्рддे рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдХрдЪрд░े рдкрд░ рд╣рд▓्рдХा рдЫिрдб़рдХें। рд▓ैрдХ्рдЯोрдмैрд╕िрд▓рд╕ рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдХрдЪрд░े рдХो рдкрд▓рдХ рдЭрдкрдХрддे рдЧрд▓ा рджेंрдЧे।
2. рдмाрдпो-рдПंрдЬाрдЗрдо рдпा рдкुрд░ाрдиा рд╕िрд░рдХा:
1 рдЪрдо्рдордЪ рд╕िрд░рдХा рдкाрдиी рдоें рдоिрд▓ाрдХрд░ рдбाрд▓рдиे рд╕े рдлंрдЧрд╕ рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рд╕рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै।
6. рдЯ्рд░рдмрд▓рд╢ूрдЯिंрдЧ рдЧाрдЗрдб (Troubleshooting)
| рд╕рдорд╕्рдпा (Problem) | рдХाрд░рдг (Cause) | рд╕рдоाрдзाрди (Solution) |
| рдЦाрдж рд╕े рд╕рдб़े рдЕंрдбे рдЬैрд╕ी рдмрджрдмू рдЖрдиा
| рдкाрдиी рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рд╣ै рдпा рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।
| рддुрд░ंрдд рд╕ूрдЦा рдХाрд░्рдбрдмोрд░्рдб рдпा рд╕ूрдЦी рдкрдд्рддिрдпां рдоिрд▓ाрдПं рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЙрд▓рдЯ-рдкुрд▓рдЯ рджें। |
| рдЦाрдж рдмрди рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣ी, рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдкрдб़ी рд╣ै
| рдХрдЪрд░ा рдмрд╣ुрдд рд╕ूрдЦा рд╣ै рдпा рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдХी рдХрдоी рд╣ै।
| рдеोрдб़ा рдкाрдиी рдЫिрдб़рдХें рдФрд░ рдеोрдб़ा рдЧीрд▓ा рдХрдЪрд░ा рдпा рдЧुрдб़ рдХा рдкाрдиी рдоिрд▓ाрдПं। |
|। рдХाрд▓ी рдордХ्рдЦिрдпां рдпा рдХीрдб़े (Maggots)
| рдЧीрд▓ा рдХрдЪрд░ा рдКрдкрд░ рд╕े рдЦुрд▓ा рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै।
| рдХрдЪрд░े рдХो рд╣рдоेрд╢ा 2 рдЗंрдЪ рд╕ूрдЦी рдкрдд्рддिрдпों рдпा рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрд░рдд рд╕े рдврдХ рдХрд░ рд░рдЦें। |
*(рдиोрдЯ: рд╕рдлेрдж рд░ंрдЧ рдХे рдЫोрдЯे рдХेंрдЪुрдП рдЬैрд╕े рдХीрдб़े рдЦाрдж рдХे рдоिрдд्рд░ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдбрд░ें рдирд╣ीं। рд╡े рдХрдЪрд░ा рдЦाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।)*
7. 'рдЕрдоृрдд рдЬрд▓' (Compost Tea): рдкौрдзों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЬीрд╡рдиी
рдЬрдм рдЖрдкрдХी рдЦाрдж рдмрдирдХрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрдП, рддो рдЖрдк рдЙрд╕рд╕े рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрд╕рд░рджाрд░ рд▓िрдХ्рд╡िрдб рдлрд░्рдЯिрд▓ाрдЗрдЬрд░ рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
* рдмрдиाрдиे рдХी рд╡िрдзि:
рдПрдХ рдмाрд▓्рдЯी рдкाрдиी рдоें 2 рдоुрдЯ्рдаी рддैрдпाрд░ рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдФрд░ 1 рдЪрдо्рдордЪ рдЧुрдб़ рдбाрд▓рдХрд░ 24 рдШंрдЯे рдХे рд▓िрдП рдЫोрдб़ рджें। рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рд╣िрд▓ाрддे рд░рд╣ें।
* рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓:
рдЗрд╕ рдкाрдиी рдХो рдЫाрдирдХрд░ рд╕्рдк्рд░े рдмोрддрд▓ рдоें рднрд░ें рдФрд░ рдкौрдзों рдХी рдкрдд्рддिрдпों рдкрд░ рдЫिрдб़рдХें।
* рдлाрдпрджा:
рдпрд╣ рдкрдд्рддिрдпों рдХे рдЬрд░िрдП рд╕ीрдзा рд╕ोрдЦ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ी рднी рдорд╣ंрдЧे рдХेрдоिрдХрд▓ рд╕्рдк्рд░े рд╕े 10 рдЧुрдиा рдЬ्рдпाрджा рддेрдЬी рд╕े рдкौрдзों рдоें рдлрд▓ рдФрд░ рдлूрд▓ рд▓ाрддा рд╣ै।
8. рд╡िрднिрди्рди рдлрд╕рд▓ों рдФрд░ рдкौрдзों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдоाрдд्рд░ा
рдЦाрдж рдкрдХрдиे рдХे рдмाрдж рдЪाрдпрдкрдд्рддी рдЬैрд╕ी рдХाрд▓ी, рднुрд░рднुрд░ी рдФрд░ рд╕ौंрдзी рдЦुрд╢рдмू рд╡ाрд▓ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕े рдРрд╕े рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ें:
*рд╕рдм्рдЬिрдпों рдХे рд▓िрдП (рдЯрдоाрдЯрд░, рдоिрд░्рдЪ, рдмैंрдЧрди, рддोрд░рдИ):
рдкौрдзे рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЧрдорд▓े рдпा рдЦेрдд рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें 30% рдЦाрдж рдоिрд▓ाрдПं। рдЬрдм рдлूрд▓ рдЖрдиे рд▓рдЧें, рддो рддрдиे рд╕े 2 рдЗंрдЪ рджूрд░ 100 рдЧ्рд░ाрдо рдЦाрдж рдорд╣ीрдиे рдоें рджो рдмाрд░ рджें।
*рд╣рд░ी рдкрдд्рддेрджाрд░ рд╕рдм्рдЬिрдпां (рдкाрд▓рдХ, рдоेрдеी, рдзрдиिрдпा):
рдоिрдЯ्рдЯी рдоें 40% рдЦाрдж рдоिрд▓ाрдПं। рдЗрдирдХे рдкрдд्рддों рдХा рд░ंрдЧ рдЧрд╣рд░ा рд╣рд░ा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдж рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдоिрдаाрд╕ рдЖрдПрдЧी।
*рдлрд▓рджाрд░ рдкेрдб़ (рдиींрдмू, рдЕрдорд░ूрдж, рдЖрдо):
рдкेрдб़ рдХे рдоुрдЦ्рдп рддрдиे рд╕े 1 рдлीрдЯ рдХी рджूрд░ी рдкрд░ рдПрдХ рдЧोрд▓ рдЧрдб्рдвा (рд░िंрдЧ) рдЦोрджें рдФрд░ рдЙрд╕рдоें 2 рд╕े 3 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдЦाрдж рдбाрд▓рдХрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдкाрдЯ рджें рдФрд░ рдкाрдиी рджें।
9. рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдЕрдкрдиी рд╕ेрд╣рдд рдЕрдкрдиे рд╣ाрде
рдХैंрд╕рд░ рдФрд░ рдЧंрднीрд░ рдмीрдоाрд░िрдпां рдХोрдИ рд╕ंрдпोрдЧ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдпे рд╣рдоाрд░े рдмिрдЧрдб़े рд╣ुрдП рдЦाрди-рдкाрди рдФрд░ рдХेрдоिрдХрд▓ рдкрд░ рдЬрд░ूрд░рдд рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдиिрд░्рднрд░рддा рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं। рдмाрдЬाрд░ рдЖрдкрдХो рдХрднी рдирд╣ीं рдмрддाрдПрдЧा рдХि рдЬिрд╕ рдлрд▓ рдХो рдЖрдк рд╕ेрд╣рдд рд╕рдордЭрдХрд░ рдЦрд░ीрдж рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрд╕े рдкрдХाрдиे рдоें рдХौрди рд╕ा рд░рд╕ाрдпрди рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдШрд░ рдкрд░ рдЦाрдж рдмрдиाрдиा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЧाрд░्рдбрдиिंрдЧ рдПрдХ्рдЯिрд╡िрдЯी рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣:
*рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЪрдХ्рд░ (Ecosystem) рдХो рдаीрдХ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै।
*рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ рдШрдЯाрдиे рдХा рдХрджрдо рд╣ै** (рдХ्рдпोंрдХि рд▓ैंрдбрдлिрд▓ рдоें рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрдЪрд░ा рдоीрдеेрди рдЧैрд╕ рдмрдиाрддा рд╣ै)।
*рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдв़рдХрд░, рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдХैंрд╕рд░ рдЬैрд╕ी рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХा рдПрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХрд╡рдЪ рд╣ै।**
рдЖрдЬ рд╣ी рдПрдХ рдмाрд▓्рдЯी рдЙрдаाрдПं, рдЕрдкрдиे рдХिрдЪрди рд╡ेрд╕्рдЯ рдХो рдлेंрдХрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╕рд╣ेрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ें। рдзрд░рддी рдоां рдХो рдЙрд╕рдХा рдкोрд╖рдг рд╡ाрдкрд╕ рджें, рд╡рд╣ рдЖрдкрдХो рдФрд░ рдЖрдкрдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рджीрд░्рдШाрдпु рдЬीрд╡рди рд▓ौрдЯा рджेрдЧी।
рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд╡ाрд▓ (FAQs)
Q1. рдХ्рдпा рдл्рд▓ैрдЯ рдХी рдЫोрдЯी рдмाрд▓рдХрдиी рдоें рдмिрдиा рдмрджрдмू рдХे рдЦाрдж рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै?
**рдЙрдд्рддрд░:** рдмिрд▓्рдХुрд▓! рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдЧीрд▓े рдХрдЪрд░े рдХो рд╣рдоेрд╢ा рд╕ूрдЦे рдкрдд्рддों рдпा рдХोрдХोрдкीрдЯ рд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдврдХ рдХрд░ рд░рдЦेंрдЧे рдФрд░ рдирдоी рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд░рдЦेंрдЧे, рддो рдЗрд╕рдоें рд╕े 1% рднी рдмрджрдмू рдирд╣ीं рдЖрдПрдЧी।
Q2. рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЦाрдж рдмрдирдиे рдоें рдХिрддрдиा рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै?
**рдЙрдд्рддрд░:** рдЧрд░्рдоिрдпों рдоें рдЦाрдж 45 рд╕े 60 рджिрдиों рдоें рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕рд░्рджिрдпों рдоें рддाрдкрдоाрди рдХрдо рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг 70 рд╕े 90 рджिрди рдХा рд╕рдордп рд▓рдЧ рд╕рдХрддा рд╣ै।
Q3. рдХ्рдпा рдпрд╣ рдЦाрдж рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдпूрд░िрдпा рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै?
**рдЙрдд्рддрд░:** рдпूрд░िрдпा рд╕िрд░्рдл рдХुрдЫ рджिрдиों рдХे рд▓िрдП рдкौрдзे рдХो рд╣рд░ा рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдЦрд░ाрдм рдХрд░рддा рд╣ै। рдШрд░ рдХी рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдЬीрд╡рди рднрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдЬाрдК рдмрдиाрддी рд╣ै рдФрд░ рдкौрдзों рдХो рд╕рднी 16 рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ (NPK, рдЬिंрдХ, рдЖрдпрд░рди, рдХैрд▓्рд╢िрдпрдо) рдПрдХ рд╕ाрде рджेрддी рд╣ै।
Read more. Multi 4 layer farming
**рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдХो рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрд╕ंрдж рдЖрдИ рд╣ो, рддो рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рд╡्рд╣ाрдЯ्рд╕рдПрдк рдЧ्рд░ुрдк्рд╕ рдоें рдЬрд░ूрд░ рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ें। рдЖрдкрдХा рдПрдХ рд╢ेрдпрд░ рдХिрд╕ी рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЬрд╣рд░ीрд▓े рдХेрдоिрдХрд▓ рд╕े рдмрдЪा рд╕рдХрддा рд╣ै!ЁЯСНЁЯСНЁЯСНЁЯСН



0 рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ